Byzantion’dan Cumhuriyet’e İstanbul’un Hikâyesi

Galata Köprüsü’nün ortasında durup Eminönü’ne bakın. Önünüzde çarşı ve cami, daha yukarıda sarayla aynı sırtı paylaşan eski kiliseler, öbür yakada Galata Kulesi belirir. Vapur düdükleri ve kıyı trafiği bugünün sesi olsa da teknelerin izlediği su yolu, İstanbul’un niçin tam burada büyüdüğünü anlatır. Bu şehrin geçmişini izlemek için başkentlerin adlarını bilmek kadar limanın, yokuşun ve pazarın birbirine ne kadar yakın olduğunu görmek gerekir. Antik Yunan dünyasında iki kıyı İstanbul’un hikâyesi Byzantion’un kuruluşundan daha eskiye uzanır. Yenikapı kazılarında ortaya çıkan Neolitik yerleşim izleri, bugün Marmara kıyısının bir parçası saydığımız alanda binlerce yıl önce insanların yaşadığını gösterdi. Kentin antik Yunan geçmişi ise MÖ 7. yüzyılda, Boğaz’ın iki kıyısında gelişen Khalkedon ve Byzantion gibi yerleşimlerle belirginleşir. Bugünkü Kadıköy, bu nedenle Sarayburnu’nun hikâyesini tamamlayan eski bir kıyıdır. Byzantion’u Megaralı yerleşimcilerle ve Byzas’la ilişkilendiren kuruluş anlatıları, antik coğrafyanın kuşaktan kuşağa nasıl hatırlandığını gösterir. Byzas’a karşı kıyıda yaşayanların elverişli yeri göremedikleri için “körler” diye anıldığı anlatılır. Bu bir kuruluş rivayetidir. Sarayburnu’nun sunduğu avantaj daha somuttur. Haliç’in korunaklı suları ve Boğaz’ın geçişi birbirine yakındır. Geminin barınacağı yerle ticaretin izleneceği nokta aynı kıyı düzeninde buluşur. Roma şehri nasıl yeniden kurdu? Byzantion, Roma hâkimiyetindeyken kentin ölçüsünü değiştiren karar I. Konstantin’den geldi. 330’da yeni başkentin açılışı yapıldı. Meydanlar, ana yollar, saray ve Hipodrom, bir imparatorluk merkezinin kentte nasıl dolaşıldığını yeniden belirledi. Bugün Sultanahmet Meydanı’nda birkaç dakika içinde yan yana gördüğümüz anıtlar, bir zamanlar çok daha geniş bir tören ve seyir düzenine aitti. Çemberlitaş çevresinden Sultanahmet’e yürüyün. Aynı hat, eski forumların ve ana yolun kenti nasıl birbirine bağladığını düşünmek için iyi bir başlangıçtır. Hipodrom’da yarış seyretmek, kalabalığın imparatoru gördüğü ve kendi sesini duyurduğu bir karşılaşmaydı. 532’deki Nika ayaklanmasının ardından I. Justinianus döneminde yeniden inşa edilen Ayasofya, bu sarsıntının sonrasında kentin mimari ölçeğinin nasıl değiştiğini de anlatır. Bir Roma başkentini yaşatmak için tören yapılarından fazlası gerekiyordu. Kente su getiren hatlar, sarnıçlar ve tahıl taşıyan gemiler gündelik hayatı ayakta tutuyordu. Ayasofya’dan Yerebatan çevresine geçerken görünen anıtla yerin altındaki altyapı arasındaki bu ilişkiyi düşünün. İmparatorluk şehri, suyun biriktirildiği ve yiyeceğin dağıtıldığı yerlerde de kuruluyordu. Doğu Roma, surlar ve kesintiler Konstantinopolis, Batı Roma yönetiminin sona ermesinden sonra da Doğu Roma’nın merkezi olarak yaşadı. Bugün Bizans dediğimiz bu dünyanın insanları kendilerini Romalı olarak tanımlıyordu. Kentin farklı yüzyıllarını yalnızca saraydan okumak güçtür. Samatya’da Studios Manastırı’nın kalıntıları, dinî yaşamın ibadetle birlikte yazı ve eğitime de yer açtığını gösterir. Edirnekapı ve çevresindeki kara surları, kentin batıdan nasıl savunulduğunu açık eder. 1204’te Dördüncü Haçlı Seferi’nin Konstantinopolis’i ele geçirmesi büyük bir kırılmaydı. 1261’de şehir yeniden Doğu Roma yönetimine geçtiğinde aradaki Latin hâkimiyetinin ve yağmanın izleri silinmemişti. Bu geç dönemi anlamak için bir kez de Haliç’in karşı yakasına geçmek gerekir. Ceneviz Galatası, limanın iki tarafında farklı yönetim ve ticaret çevrelerinin nasıl yan yana gelişebildiğini gösterir. Osmanlı payitahtında bir şehir yeniden yaşar 1453’te II. Mehmed’in kenti fethetmesinin ardından eski başkent, Osmanlı yönetimi altında yeniden düzenlendi. Topkapı Sarayı’nın Sarayburnu’ndaki konumu, Boğaz, Marmara ve Haliç’e açılan eski görüşü yeni bir yönetim düzenine bağladı. Kentin yeniden iskânı, mahallelerin ve ticaretin canlanması için farklı topluluklar İstanbul’a yerleştirildi. Fetih tarihinin ardından gelen bu uzun süreç, bir şehrin yeniden nasıl yaşar hâle geldiğini anlatır. Bir Osmanlı külliyesini tanımak için Süleymaniye’de yalnızca ana kubbeye bakıp ayrılmayın. Eğitim, yemek dağıtımı ve başka hizmetlerin mekânları, caminin çevresinde ayrı bir mahalle düzeni kurar. Aynı fikir başka bir ölçekte Tophane’de, Kılıç Ali Paşa Külliyesi’nde karşımıza çıkar. Orada cami, hamam ve medrese bir liman çevresinin ihtiyaçlarına komşudur. Kentin düzeni, sarayla mahalle arasındaki bu farklı ölçeklerde oluştu. Eminönü’nde Mısır Çarşısı’ndan çıkıp Yeni Cami’nin avlusuna yönelirken alışverişle vakıf düzeninin nasıl komşu olduğunu görebilirsiniz. Biraz ötede Galata’nın hanları ve iskeleleri, şehrin deniz üzerinden kurduğu ilişkiyi tamamlar. Diller, ibadet yerleri ve ticaret alışkanlıkları birbirine yakın sokaklarda yaşar. İstanbul’un Osmanlı geçmişi bu gündelik yakınlıkla biçimlendi. Demiryolunun, vapurun ve gazetenin İstanbul’u 19. yüzyılda kente varmanın ve kent içinde dolaşmanın yolları değişti. Sirkeci Garı demiryolunu liman çevresine getirdi. Tünel, Galata ile Pera arasındaki dik yokuşa raylı bir yol açtı. Boğaz’daki vapurlar, farklı kıyılarda çalışan ve yaşayanların günlük hareketini biçimlendirdi. Bir yolcu Sirkeci’de trenden inip Pera Palas’a doğru çıktığında eski ticaret yollarıyla yeni ulaşım biçimlerinin iç içe geçtiği bir şehre adım atıyordu. Bu dönemin başka bir hikâyesi gazetelerin bulunduğu yokuşta okunur. Bâbıâli, devlet işlerinin görüldüğü bir adresken adı çevresindeki basın dünyasına da yayıldı. Karaköy’de banka kayıtları, Sirkeci’de postane defterleri ve Bâbıâli’de gazete sayfaları şehrin başka bir yüzünü görünür kılar. İstanbul’un gelişen bağlantıları, sokaktan geçen insanlar kadar taşınan para, mektup ve haberle de kuruldu. Cumhuriyet’in İstanbul’u Birinci Dünya Savaşı’nın ardından yaşanan işgal, 1923’te sona erdi. Ankara’nın başkent oluşuyla İstanbul’un devlet içindeki rolü değişti. Liman, ticaret, basın, üniversite ve sanat hayatı, şehri ülkenin önemli merkezlerinden biri olarak taşımayı sürdürdü. Taksim’de 1928’de açılan Cumhuriyet Anıtı, yeni dönemin hafızasına meydanın ortasında görülebilen bir yer verdi. Cumhuriyet İstanbul’u yeni bulvarlar, meydanlar ve parklarla yeniden şekillenirken, özellikle 20. yüzyılın ikinci yarısında iç göç ve artan nüfus konut ve ulaşım düzenini dönüştürdü. Yeni mahalleler ortaya çıktı, kentin iki kıyısı arasındaki gündelik hareket büyüdü. Tarihî yarımadadaki bir hanın ya da Beyoğlu’ndaki bir apartmanın bugünkü kullanımı, bu uzun değişimin küçük ama okunabilir bir parçasıdır. Son bir yürüyüş İstanbul’un bütün geçmişini bir günde görmek güçtür. Yine de Sultanahmet’ten Sirkeci’ye, oradan Galata Köprüsü’ne uzanan bir yürüyüş birkaç önemli bağı açık eder. Roma’nın tören meydanından Osmanlı sarayının dış avlusuna, oradan gar ve iskelelere geçersiniz. Karşıya varınca yokuş sizi Galata’nın ticaret sokaklarına çıkarır. Bir sonraki gün Kadıköy’e geçerseniz hikâyenin iki kıyıda da başladığını hatırlarsınız. Şehrin bu kadar farklı dönemi aynı bakışta toplaması bazen yanıltıcıdır. Galata’dan gördüğünüz siluet tek bir bütün gibi durur, ama her yol ve her yapı başka bir zamanda, başka bir ihtiyaçla şekillendi. İstanbul’da yürüyüşün güzelliği, uzaktan birbirine karışan bu ayrıntıların yaklaştıkça yeniden ayırt edilebilmesidir. Esinlenme Kaynakları Sennur Sezer ve Adnan Özyalçıner, Öyküleriyle İstanbul Anıtları · İBB ve İSAM, Büyük İstanbul Tarihi · UNESCO, İstanbul’un Tarihî Alanları · Kültür ve Turizm Bakanlığı, Türkiye Kültür Portalı, İstanbul Kapak Görseli Rraj89, Galata Bridge and the Golden Horn, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Kaynak https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Galata_Bridge_and_the_Golden_Horn.jpg · Lisans https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/